The body of the books, czyli o liberaturze

Nowy rodzaj literacki

Termin „liberatura” pochodzi od łacińskiego słowa „liber” oznaczającego księgi, ale też i  wolność. Jest to nowy gatunek literacki, w którym obok samego tekstu równie ważna jest jego forma: kształt książki, zastosowane czcionki, ilustracje, rodzaj papieru. I to  pisarz, a nie wydawca decyduje o tych elementach, traktując jej jako dodatkowy środek wyrazu, albowiem  forma staje się również nośnikiem treści. W liberaturze nie ma obojętnego, nic nieznaczącego elementu książki, wszystko składa się na spójne dzieło. Nie ma podziału na treść i formę, bo wszystko jest jednakowo ważne. Wygląd, konstrukcja  książki są świadomym zamysłem autora.

Za twórcę  liberatury uznaje się Zenona Fajfera, który w 1999 r. na łamach „Dekady literackiej” opublikował esej podkreślający ważną funkcję formy fizycznej książki. Dziś, wraz z Katarzyną Bazarnik jako promotorzy liberatury zapraszani są na wykłady przez uniwersytety na całym świecie.  Przy krakowskim wydawnictwie Korporacja Ha!art od 2003 r. prowadzą serię „Liberatura”. W ramach serii publikowane są utwory polskie oraz najciekawsze przykłady liberatury światowej, zarówno współczesnej, jak i klasyki. Tym, co wyróżnia Liberaturę na tle innych serii wydawniczych, jest odmienny kształt poszczególnych tomów.

 

 Liberatura to zbiór wyjątków

Nie ma dwóch jednakowych książek liberackich. Mimo iż serie wydawnicze zwykle mają jakiś wspólny mianownik (np. jednakową szatę graficzną) , w krakowskiej serii „Liberatura” każda książka jest inna. Oto kilka przykładów.

Według Z.Fajfera jednym z ojców-założycieli liberatury jest S.Malarme, którego najważniejsze dzieło „Rzut kośćmi” ukazało się  w 1914 r. Można go czytać na wiele sposobów: tradycyjnie, horyzontalnie, a także przeskakując po kilka stron, podążając za wątkami zasygnalizowanymi inną czcionką.

Wydana w 1969 r. powieść „Nieszczęśni”  B.S.Johnsona to luźny zbiór 27 kartek włożonych do pudełka. Czytelnikowi  taka konstrukcja książki – pozbawiona zwartej formy kodeksowej – umożliwia czytanie w dowolnej kolejności (tylko pierwsza i ostatnia wyznaczają ramy powieści), co ma nawiązywać do sposobu funkcjonowania ludzkiej pamięci: pudełko symbolizuje czaszkę, w której kłębią się w sposób dość chaotyczny obrazy, myśli, uczucia.

W 2000 r. Z.Fajfer wspólnie z K.Bazarnik wydali w nakładzie 9 egzemplarzy trójksiąg „Oka-leczenie”. Był to pierwszy polski sztandarowy utwór polskiej  liberatury.  Tom ma format kodeksu składającego się z trzech „sub-kodeksów”. Jest to swoista podróż po ukrytych wymiarach rzeczywistości, w której czytelnik staje się przewodnikiem dusz i akuszerem rodzącego się życia. Pozornym chaosem rządzi ukryty porządek, inicjały słów układają się w nowe teksty, prowadzące w głąb połączonego wspólną okładką trójksięgu.

Wspólnie napisali również „(O)pa-trzenie”. Fragment okładki został oderwany i włożony do książki, co ma skłaniać czytelnika do o-patrzenia  „urazu”, ale też do przyjrzenia się grafice. Bowiem powierzchnia stron w kolorach: biały, szary, czarny  czasem dominuje na wyblakłymi literami, a czasem stwarza wrażenie ruchu.

W 2004 r. Z.Fajfer przygotował „Spoglądając przez ozonową dziurę”. Jest to książka – butelka (po wódce!) zawierająca w środku poemat wydrukowany na przeźroczystej folii. Swego czasu pismo „Polonistyka” zaproponowało ten utwór jako lekturę dodatkową w szkole przy omawianiu współczesnej poezji.

 

Liberatura nie jest efemerydą, o czym z powodzeniem przekonują jej teoretycy: Zenon Fajfer i Katarzyna Bazarnik. Kilka lat temu  w Krakowie książka liberacka prezentowana była na „Wystawie Książki Niekonwencjonalnej”, a od 2002 r. przy Małopolskim Instytucie Kultury działa Czytelnia Liberatury, która pokazuje, że korzenie liberatury sięgają narodzin pisma i pierwszych form książki.

Zobaczcie, jak wyglądają książki liberackie 

 

Bibliografia:

  1. Kalaga W.: Liberatura: słowo, ikona, przestrzeń,  http://www.dwutygodnik.com/artykul/1450-liberatura-slowo-ikona-przestrzen.html [dostęp online z dn.  15.12.2017]
  2. Liberatura czyli literatura totalna – nowe zjawisko literackie, http://blogi.mbplp.lodz.pl/blog/2011/06/07/liberatura-czyli-literatura-totalna-nowe-zjawisko-literackie/ [dostęp online z dn.  15.12.2017]
  3. Niemczyńska M.I.: Książki nieoczywiste, czyli co to jest liberatura, http://wyborcza.pl/1,75410,11258711,Ksiazki_nieoczywiste__czyli_co_to_jest_liberatura.html [dostęp online z dn.  15.12.2017]

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *